EN

Kavramsal Not

ARKA PLAN

Şeffaflık, yargı sürecinin temel öğesidir. İnsan Hakları Evrensel Beyannamesi'nin "Herkes, haklarının, vecibelerinin veya kendisine karşı cezai mahiyette herhangi bir isnadın tespitinde, tam bir eşitlikle, davasının bağımsız ve tarafsız bir mahkeme tarafından adil bir şekilde ve açık olarak görülmesi hakkına sahiptir" hükmünü içermektedir. Medeni ve Siyasi Haklara İlişkin Uluslararası Sözleşme ise, adil ve kamuya açık duruşma hakkını yeniden tasdik ederek, davayı izleyenler ve basın mensupları, demokratik bir toplumdaki genel ahlak, kamu düzeni veya ulusal güvenlik nedeniyle veya tarafların özel yaşamlarının menfaatinin gerektirmesi halinde veya mahkemenin görüşüne göre aleniliğin adaletin gerçekleşmesine zarar vereceği özel şartların kesinlikle gerektirdiği hâllerde, duruşmalardan tamamen veya kısmen çıkarılabilir hükmünü taşır. Öte yandan Sözleşme bir ceza davasında veya hukuk davasında verilen hükmün, gençlerin menfaati veya aile uyuşmazlıkları veya çocuğun velayeti ile ilgili davalar aksini gerektirmedikçe aleni olarak tefhim edileceğini belirtir.

BM Yargı Bağımsızlığı Temel İlkeleri'nde düzenlenen yargı bağımsızlığı ilkesi, Bangalor Yargı Etiği İlkeleri'nde yer alan yargının hesap verebilirliği ilkesi ile tamamlanmıştır. Avrupa Hâkimleri Danışma Konseyi tarafından benimsenen görüşleri özetleyen ve kodifiye eden, Hâkimlerin Magna Carta'sı hızlı, etkili ve ekonomik şekilde uyuşmazlık çözümüne erişimin, adil ve aleni duruşmaya dayalı, makul süre içinde kamuya açık olarak verilen gerekçeli kararların önemini vurgulamaktadır. Avrupa Konseyi'nin himayesinde Slovenya'da toplanan Avrupa Yüksek Mahkeme Başkanları Konferansı, "Yüksek Mahkeme: Alenilik, Görünürlük ve Şeffaflık" hakkında bir demeç hazırlamıştır. Bu demeç, "çağdaş toplumun adalete ilişkin beklentilerini karşılama gereğini" tanımış ve mahkemelerin "açıklık ve duyarlılık" göstermesinin önemini vurgulamıştır. Demeç, "açık ve kolay anlaşılır gerekçeye" dayanan yargı kararlarının halka açık olması; hâkimlerin atanmasının şeffaf olması, Yüksek Mahkeme'nin "hukuk devletinde adalet sorunlarının daha iyi bilinir kılınması amacıyla toplumdaki demokratik tartışmaya katılması" gerektiğini kaydetmiş; demokratik ülkelerde Yüksek Mahkeme'nin eğitsel rolü açısından yargı ve medya arasındaki ilişkinin önemini vurgulamıştır. Nisan 2018'de Viyana'da gerçekleşen UNODC Yargıda Dürüstlük Küresel Ağı Başlangıç Toplantısı'nda yargı sürecinin tüm aşamalarında şeffaflığın önemi yeniden tasdik edilmiştir.

Yargıda Şeffaflığa ilişkin İstanbul Bildirgesi

Asya-Pasifik Bölgesi Yüksek Mahkemelerinden 13 Başyargıç ve Yüksek Yargıç ile Türkiye Cumhuriyeti Yargıtay Birinci Başkanı ve Daire Başkanları, Birleşmiş Milletler Kalkınma Programı (UNDP) Türkiye Ofisi ve Türkiye Cumhuriyeti Yargıtay Başkanlığı'nın davetiyle, yargıda şeffaflığa ilişkin kapsamlı bir bildirge hazırlanması düşüncesini değerlendirmek amacıyla, 2013 Kasım ayında İstanbul'da bir araya gelmiştir. Katılımcılara LAWASIA, Uluslararası Hukukçular Komisyonu ve BM destekli Yargıda Dürüstlük Grubu temsilcileri destek vermiştir. Zirve'nin açılış oturumunda konuşan BM Yargıçların ve Avukatların Bağımsızlığı Özel Raportörü Sn. Gabriela Knaul, Zirve'nin hedeflediği sonuç olan yargıda şeffaflığa ilişkin kapsamlı bir bildirgenin, dünyada birçok ülkede yürütülmekte olan yargıda reform girişimlerine değerli katkılar sağlayacağını vurgulamıştır. Üç gün süren Zirve'nin sonunda katılımcılar, Yargıda Şeffaflığa İlişkin İstanbul Bildirgesi'ni kabul etmiştir. İstanbul Bildirgesi, adaletin sağlanmasında şeffaflığa ilişkin kapsamlı ilk ilkeler bildirgesidir.

Yargıda Şeffaflığa İlişkin İstanbul Bildirgesi, 2016 Haziran ayında, Osmanlı İmparatorluğu'nun eski başkenti olan Bursa'da üç gün süren Zirve'de bir araya gelen Balkan ülkeleri Arnavutluk, Yunanistan, Kosova, Karadağ ve Makedonya'nın Başyargıçları ve Yüksek Yargıçları'na sunulmuş ve değişiklik yapılmaksızın onaylanmıştır.

Birleşmiş Milletler Kalkınma Programı (UNDP) Türkiye Ofisi ve Türkiye Cumhuriyeti Yargıtay Başkanlığı davetiyle 2017 Ekim ayında Ankara'da toplanan uluslararası uzmanlar grubu, Yargıda Şeffaflığa İlişkin İstanbul Bildirgesi'nin uygulanmasına yönelik taslak Uygulama Tedbirleri'ni hazırlamıştır. Uzmanlar arasında Nijerya, Avustralya, Sri Lanka ve Türkiye'den Yüksek Yargıçlar, Brüksel'deki Avrupa Yargı Eğitim Ağı, Washington DC'deki Devlet Mahkemeleri Ulusal Merkezi ve Lahey'deki Yargıda Mükemmellik Stichtung Uluslararası Enstitüsü temsilcileri yer almıştır.

AMAÇ

Zirve'nin amacı, Yargıda Şeffaflığa İlişkin İstanbul Bildirgesi'ni yeniden tasdik etmek; İstanbul Bildirgesi'nin Uygulanmasına İlişkin Taslak Uygulama Tedbirleri'ni değerlendirmek ve kabul etmektir.

Katılımcı Profili:

Aşağıda sayılanların davet edilmesi teklif edilmiştir:

  1. Dünyada başlıca hukuk sistemlerini temsil eden, Asya, Afrika, Avrupa, Kuzey ve Güney Amerika, Pasifik ve Karayipler'den Başyargıçlar ve Yüksek Yargıçlar;
  2. UNODC, OHCHR (Birleşmiş Milletler İnsan Hakları Komiserliği) ve Yargıda Dürüstlük Küresel Ağı'nın temsilcileri;
  3. ICCPR(Birleşmiş Milletler Sivil ve Politik Haklar Komiserliği) İnsan Hakları Komitesi, Yargıda Dürüstlük Grubu, Uluslararası Hukukçular Komisyonu gibi, devletlerarası kurumların, yargı ve insan hakları alanlarındaki uluslararası sivil toplum kuruluşlarının temsilcileri;
  4. Yargıtay Daire Başkanları.

FORMAT

Zirve, üç genel oturum ve iki ayrı oturum şeklinde eşzamanlı yuvarlak masa toplantısı biçiminde yürütülecek ve Taslak Uygulama Tedbirleri ile ilgili aşağıdaki maddeler gözden geçirilecektir:

  • Kamu davaları, adliyelere erişim, yargı sistemine erişim, çeviri imkânları, davaların tevzi edilmesi, adaletin şeffaf biçimde gerçekleştirilmesi, yargı sisteminin gözaltı ve tutuklama konusunda denetim yetkisi, kararların yayınlanması (İlke 1-8).
  • Öğrenci katılımı, sosyal yardım programı, medya ile ilişkiler, adaletin gerçekleştirilmesinde kamu memnuniyetinin değerlendirilmesi, hâkimlerin atanması, hâkimler hakkında şikâyetler, disiplin soruşturmaları (İlke 9-15).

Her yuvarlak masanın, gerek görüldüğü takdirde, Taslak Uygulama Tedbirleri'ne değişiklik önermesi beklenmektedir.